Βρείτε μας στο Facebook

English French German Italian Portuguese Russian Spanish Turkish

Μοντελισμός & Παράδοση - Ναυπηγοί υπο κλίμακα

Όλες οι πολεμικές μηχανές λειτουργούν... Τα τόξα είναι έτοιμα για την επίθεση. Ετοιμη και η πετροβόλος, κι ο πολιορκητικός κριός. Οι κωπηλάτες είναι κι αυτοί στις θέσεις τους. Στο κατάστρωμα, οι πολιορκητές έχουν φτιάξει ένα στέγαστρο πάνω από τον κριό, και το έχουν καλύψει με χώμα για να γλιτώσουν από τους πολιορκούμενους, που αμύνονταν κι αυτοί όπως μπορούσαν...

Ο Ευάγγελος Καψουλάκης έχει αφιερώσει μία ζωή στην ιστορία και την παράδοση μέσα από τον μοντελισμόΟ Βαγγέλης Καψουλάκης απελευθερώνει το ελατήριο του πολιορκητικού κριού. «Με αυτό οι στρατιώτες του Αλέξανδρου έσπασαν τα τείχη της Τύρου» λέει. «Είδες τι γίνεται τώρα εκεί», σχολιάζει. Στο σπίτι του κ. Καψουλάκη, στο Αιγάλεω, δύο συνεχόμενα δωμάτια είναι τριγυρισμένα ως επάνω από ράφια με βιβλία, κουτιά, υλικά, εργαλεία. Ένα αυτοσχέδιο πατάρι είναι κι αυτό γεμάτο σχέδια. Δεν μπορείς να το πεις δουλειά, δεν μπορείς να το πεις «χόμπι»... Ακόμα και η λέξη «μοντελισμός» ακούγεται ως ένα σημείο λίγη. Αυτή η βουτιά στη ναυτική παράδοση, και η υπομονετική δουλειά της έρευνας και της κατασκευής -μια ενασχόληση που, για κάθε ομοίωμα, μπορεί να διαρκέσει χρόνια- είναι περισσότερο μια κατάθεση ψυχής.

Ο δρόμος που ενώνει την πραγματικότητα και το μοντέλο δεν είναι μίας κατεύθυνσης. Οι παλιοί καραβομαραγκοί συχνά έφτιαχναν τρισδιάστατες μικρογραφίες της γάστρας για να καθορίσουν τη μορφή ενός σκάφους (μια δουλειά που σήμερα έχουν αναλάβει τα προγράμματα των υπολογιστών). Πολύτιμα για την παράδοση και την ιστορία της ναυπηγικής, αρκετά τέτοια μοντέλα -στην πλειονότητα τους μισομόδελα- σώζονται σήμερα. Ας ξεκινήσουμε αυτή τη σύντομη περιήγηση στο χώρο του μοντελισμού από αυτά. ?λλωστε και οι μοντελιστές ακολουθούν λίγο-πολύ την ίδια διαδικασία όταν θέλουν να «ψάξουν» τη φόρμα ενός σκαριού για το οποίο δεν υπάρχουν σχέδια ή μετρήσεις...

Μία τριήρης σε φάση κατασκευής. Μοντέλο του Αριστοτέλη ΡάλληΝαυπηγικά μοντέλα Όπως αναφέρει ο ιστορικός της ναυπηγικής Κώστας Δαμιανίδης, η κατασκευή ναυπηγικού μοντέλου ήταν πλέον μια καθιερωμένη πρακτική σε κάποια από τα ξυλοναυπηγεία του 20ού αιώνα. «Ίσως η σταδιακή αύξηση του μεγέθους των ξύλινων πλοίων που κατασκευάζονταν στα ελληνικά ναυπηγεία κατά το 18ο αιώνα, και συνεπώς η σημαντική πλέον δαπάνη κατασκευής τους, επέβαλαν τη χρήση ναυπηγικών μοντέλων για την εξασφάλιση μεγαλύτερου ελέγχου στο σχεδιασμό του σκάφους και σαφέστερης συμφωνίας μεταξύ πλοιοκτήτη και ναυπηγού» σημειώνει.

Τα ναυπηγικά αυτά μοντέλα κατασκευάζονταν με ίσιες σανίδες από σκληρό ξύλο (οξιά ή δρυ) πάχους 1-2 εκατοστών και ήταν συνήθως σε κλίμακα 1:20. Αφού οι σανίδες καρφώνονταν η μία πάνω στην άλλη, σχεδιαζόταν πάνω τους το περίγραμμα του καταστρώματος και των ποδοσταμάτων. «Κόβοντας κατάλληλα αυτά τα περιγράμματα είχαν μια πρώτη προσέγγιση στη μορφή του σκάφους» λέει ο Κώστας Δαμιανίδης.

Τώρα, ξεκινώντας από την καρίνα, σχεδίαζαν μία-μία τις ίσαλους, κόβοντας κάθε φορά την αντίστοιχη σανίδα ώστε να προχωρήσουν στην επόμενη. Τέλος, «αφού σχεδίαζαν και έκοβαν όλες τις ίσαλους, λείαιναν με προσοχή τις άκρες των σανίδων μέχρι να φθάσουν στην τελική μορφή του μοντέλου που θα ήταν το πρότυπο, σε μικρογραφία, του μισού σκάφους που επρόκειτο να κατασκευαστεί. Κατόπιν, στην επιφάνεια του μοντέλου που αντιστοιχούσε στο επίπεδο συμμετρίας του σκάφους, σημείωναν με γραμμές τις θέσεις των νομέων με τους αντίστοιχους αριθμούς. 'Οταν έλυναν τις σανίδες, αντέγραφαν τα περιγράμματα τους (ίσαλους) πάνω σε μια χάρτινη ή ξύλινη επιφάνεια χρησιμοποιώντας τις θέσεις των νομέων ως οδηγούς».

Η χρήση των ίσαλων, και το γεγονός ότι η διαδικασία που περιγράψαμε συνεχιζόταν στην περίφημη «σάλα», το ναυπηγικό δάπεδο απ' όπου προέκυπταν οι γραμμές του πλοίου, κάνουν αυτόν τον τρόπο σχεδίασης πιο κοντινό στα σύγχρονα ναυπηγικά πρότυπα.

Από το παρελθόν στο μέλλον
Οι απαρχές του σύγχρονου μοντελισμού μπορούν να αναχθούν χρονικά γύρω στο Μεσαίωνα. Τότε είχαν ξεκινήσει να φτιάχνονται ομοιώματα πολεμικών σκαφών, ώστε ο βασιλιάς να τα δει και να εγκρίνει. Στη συνέχεια, και οι ναυτιλιακές εταιρείες έφτιαχναν μοντέλα πριν από την κατασκευή του σκάφους, επίσης για την έγκριση... Αργότερα, όταν δημιουργήθηκαν τα ναυτικά μουσεία, γεννήθηκε κι ένα καινούργιο κύμα μοντελισμού.

Ρίχνοντας άλλη μια ματιά στο παρελθόν, θα δούμε ότι τα μοντέλα δεν κατασκευάζονταν παλιά από μοντελιστές. Ούτε κατά κανόνα και από ναυπηγούς. Ήταν οι ναυτικοί εκείνοι που, στις ώρες της μοναξιάς ή της μπουνάτσας, σκάλιζαν κάποιο ξύλο και του έδιναν διάφορες μορφές...

Πολλοί μοντελιστές αρχίζουν έτσι, από το απλό σκάλισμα ενός ξύλου, άλλοτε για να παραμείνουν στη γοητεία και την ελευθερία του «ναΐφ» και άλλοτε για να τους κερδίσει η «γνήσια» αποτύπωση της πραγματικότητας σε μικρογραφία.

Η παγκόσμια παράδοση στο μοντελισμό είναι γενικά να ακολουθεί κανείς τον τρόπο με τον οποίο φτιάχτηκε το καράβι στην πραγματικότητα - καρίνα, νομείς, πέτσωμα. «Διαφορετική αξία έχει το μοντέλο όταν είναι όπως το πραγματικό σκάφος» εξηγεί ένας επίσης γνωστός Έλληνας μοντελιστής (και κατά κόσμον τραπεζικός υπάλληλος), ο Αριστοτέλης Ράλλης. «Μια βαρκούλα, μια τράτα, μπορεί να είναι πολύ πιο δύσκολη από ένα ιστιοφόρο όταν φαίνεται όλο της το εσωτερικό και όλη η δουλειά, που πρέπει να είναι ανάλογη της πραγματικής, ούτε να την ωραιοποιήσεις, ούτε να ξεφύγεις. Ο νομέας, για παράδειγμα, δεν είναι ένα κομμάτι ξύλο, αποτελείται από τρία, πέντε κομμάτια. Αυτά, όταν είναι ανοικτή κατασκευή, πρέπει να φαίνονται. Όταν κάνεις κάτι το οποίο απευθύνεται σε ένα μουσείο, πρέπει όχι μόνο να αντέχει στην κριτική, αλλά και να διδάσκει τον κόσμο που θα πάει να δει αυτή την τράτα ή το βαρκάκι... Αυτό προσπαθώ να κάνω».

Στις κουβέντες των Ελλήνων μοντελιστών έρχεται συχνά το όνομα του Κώστα Δαμιανίδη, που έχει αποτυπώσει τις ναυπηγικές γραμμές παραδοσιακών σκαφών και έχει επιμεληθεί πολλές συλλογές και εκθέσεις γύρω από τα παραδοσιακά σκαριά και τους ταρσανάδες - έναν «φυσικό χώρο» για μοντέλα. Ήταν μια συγκινητική νότα, μέσα στο «ψάξιμο» για το άρθρο αυτό, το να δω πώς ο Κώστας Δαμιανίδης σχεδόν «υπέβαλλε» το διδακτορικό του στον Βαγγέλη Καψουλάκη, κερδίζοντας την εκτίμηση αυτού του τόσο ξεχωριστού άνθρωπου - και πώς, σήμερα, καθοδηγεί νεότερους μοντελιστές. «Ο Κώστας Δαμιανίδης είναι ο "σκηνοθέτης" σε ένα έργο που ανεβαίνει - και η συνεργασία μαζί του είναι ωραία, γιατί είναι απαιτητικός με την καλή έννοια» σημειώνει ο Αριστοτέλης Ράλλης.

Τέχνη και αλήθεια
Πώς θα μπορούσε κανείς να κρίνει ένα μοντέλο; Πώς θα μπορούσε να αξιολογήσει μία προσέγγιση «ναΐφ» απέναντι σε μια προσπάθεια πιστής αναπαράστασης; Απευθύνω την ερώτηση -σε ποιον άλλον; -στον Κώστα Δαμιανίδη.

«Νομίζω ότι υπάρχουν διάφοροι παράγοντες που μπορεί κανείς να σκεφτεί όσον αφορά την αξία ενός μοντέλου, ανεξάρτητα με το εάν είναι ναΐφ ή έντεχνο» είναι η απάντηση. «Για παράδειγμα, οι σωσχές ή λάθος πληροφορίες. Υπάρχουν περίτεχνα μοντέλα που δεν έχουν σωστές πληροφορίες, ενώ υπάρχουν μοντέλα ναΐφ που δεν έχουν λάθος πληροφορίες -μπορεί να μην έχουν όλη την πληροφόρηση που θα μπορούσε κανείς να πάρει, αλλά ό,τι πληροφόρηση έχουν είναι σωστή». Έχουμε εξαιρέσει από την κουβέντα μας τις εντελώς ελεύθερες, καλλιτεχνικές απεικονίσεις, όμως τα μοντέλα δεν παύουν να αποτελούν ένα έργο τέχνης. Έτσι, «ένα ακόμη στοιχείο είναι το καλό αισθητικό αποτέλεσμα όσον αφορά στα χρώματα, τους όγκους, το συνδυασμό υλικών»...

Αν και πολλά μουσεία αλλά και ιδιώτες αγοράζουν μοντέλα, συχνά παραγγέλνοντας τα, οι μοντελιστές δεν ξεκινούν έχοντας υπόψη τους κάποιο χρηματικό αντάλλαγμα για τη δουλειά τους - άλλωστε οποιαδήποτε ανταμοιβή σπάνια μπορεί να αντιπροσωπεύει τις ατέλειωτες ώρες δουλειάς, που αντιμετωπίζουν με αστείρευτο μεράκι. Κάθε τι πάνω σε ένα ομοίωμα μπορεί- και για αρκετούς μοντελιστές αυτό αποτελεί μια εσωτερική συνέπεια της δουλειάς τους- να είναι φτιαγμένο με το χέρι. Οι μεταλλικές παραστάσεις που κοσμούν μια σειρά από ασπίδες στο πλοίο του Μεγαλέξανδρου, για παράδειγμα, είναι φτιαγμένες από τον ίδιο τον Βαγγέλη Καψουλάκη. Η λεπτή διακόσμηση πάνω απ' το χώρο των κωπηλατών μοιάζει ζωγραφισμένη, αλλά δεν είναι - είναι διαφορετικού χρώματος ξύλο, σκαλισμένο με χο χέρι. Οι άγκυρες (διαφορετικές για κάθε είδος πλοίου και εποχή) έχουν ένα χαρτονένιο «μοντέλο» από το οποίο ξεκίνησαν... Οι κωπηλάτες ή οι άλλες ανθρώπινες φιγούρες φτιάχτηκαν επίσης με το χέρι. Το ίδιο και τα φανάρια, τα ράουλα, οι εργάτες για την άγκυρα. Τα μηχανήματα και τα εργαλεία ενός μοντελιστή αποτελούν κυριολεκτικά μια περιουσία - μια περιουσία που μπαίνει και αυτή στην «υπηρεσία» της διάσωσης της άλλης περιουσίας, που είναι η παράδοση...

«Προσπαθώ να κρατήσω την ελληνική παραδοσιακή ναυπηγική. Κομμάτια που καταστρέφονται, σαπίζουν, εξαφανίζονται, προσπαθώ με τον τρόπο το δικό μου να τα καταγράψω, να χα σχεδιάσω και να χα κατασκευάσω» λέει ο Δημήτρης Μαράς από τη Θεσσαλονίκη. Πράγματι, ενώ οι σύγχρονοι μοντελιστές μπορούν να βασιστούν σε εκτενέστερη βιβλιογραφία σε σύγκριση με παλιότερες εποχές, αλλά και σε στοιχεία που μπορούν να βρουν στο διαδίκτυο (δυστυχώς τα καθαρά «μοντελιστικά» βιβλία είναι ξένα και μια πολύ ωραία δουλειά του Βαγγέλη Καψουλάκη για την κατασκευή ενός δικάταρτου καραβιού δεν έχει εκδοθεί ακόμη), πολλοί μοντελιστές λατρεύουν την περιπέτεια της έρευνας στις ακτές, στα αραξοβόλια, στα καρνάγια.

Βαρκαλάς Άγιος Δημήτριος. Έργο του Δημητρίου Μάρα «Πριν λίγο καιρό μού ζήτησαν να κάνω μια έκθεση στην Αλεξανδρούπολη, επ' ευκαιρία του παγκόσμιου πρωταθλήματος 470» διηγείται ο Δημήτρης Μάρας, μηχανικός στο επάγγελμα. «Πηγαίνοντας, άρχισα να ψάχνω στις παραλίες, σε παλιά καρνάγια, ανάμεσα σε πεταμένες ή σπασμένες βάρκες. Εντόπισα τρεις βάρκες χαρακτηριστικές της περιοχής, οι οποίες δεν υπάρχουν αλλού. Τις δυο τις έχουν πεταμένες και σαπίζουνε, από την άλλη υπάρχουν 2-3 ακόμα. Είναι κυρίως κατασκευασμένες από πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία που ήταν εκεί καραβομαραγκοί και, όταν ήρθαν στην Ελλάδα, εξακολούθησαν την τέχνη τους. Οι κατασκευές αυτές, που αποτελούν την ελληνική ιστορία, σαπίζουνε και καταστρέφονται. Εντόπισα λοιπόν αυτές τις βάρκες, τις κατέγραψα, τις έκανα σε σχέδιο έτσι ώστε κάποια στιγμή να τις καταγράψω και έχω και την ιστορία τους. Του χρόνου, αν ξαναπάς εκεί, ίσως να μην υπάρχουν... Το ίδιο έχω κάνει σε πολλά μέρη της Ελλάδας... Τον περασμένο μήνα ήμουνα στη Χίο. Ξέρετε τι συνέβη με το νόμο για την αλιεία - καταστράφηκαν τα περισσότερα»...

Κι ο Βαγγέλης Καψουλάκης μιλά γεμάτος πίκρα για το «κόψιμο» των σκαριών που χάνονται, και γεμάτος χαρά για τις ατέλειωτες ώρες που έχει περάσει μετρώντας, φωτογραφίζοντας, συζητώντας με τους ανθρώπους πάνω στο ένα ή το άλλο σκαρί... Για τότε που είχε πάει στο ναυπηγείο του Ψαρρού με τον ΤηΓοκτηοΓίοη κι έτυχε να βγάζουν έξω το Ευαγγελίστρια - ιδανική ευκαιρία να μελετήσει τις γραμμές του και να το φτιάξει αργότερα σε μοντέλο, αλλάζοντας πάντως την ιστιοφορία του σε παραδοσιακή και όχι ιστιοφορία λόβερ, όπως έχει στην πραγματικότητα.

Για το πώς είχε αφήσει κάποτε ατελείωτο ένα καραβόσκαρο που είχε ξεκινήσει, γιατί όλο τύχαινε να δει κάποιο άλλο καραβόσκαρο, που του φαινόταν ακόμα ομορφότερο... Τον έρωτα που οί Ελληνες είχαν για τις γυναίκες τους, μου λέει, αυτόν τον έρωτα μετέφεραν στο σχήμα και στην ομορφιά του καϊκιού. Μια μέρα, ένας φίλος του ανέφερε ότι είχε δει ένα πανέμορφο πέραμα στο Πορτο Ράφτη να ξεφορτώνει ξύλινες κολόνες για το ρεύμα. Λίγες ώρες αργότερα, ο Καψουλάκης είχε κλείσει το παλαιοπωλείο του στο Μοναστηράκι και είχε φθάσει στο Πορτοράφτη, όπου όμως είδε μόνο τους στύλους κι όχι το καΐκι. Ρωτώντας, έμαθε ότι ο καπετάνιος είχε πει ότι θα πήγαινε να φορτώσει τούβλα στη Χαλκίδα... Την άλλη μέρα ήταν κιόλας στη Χαλκίδα, όπου εντόπισε το πέραμα κι έφθασε ως εκεί με ένα βαρκάκι. Οι άνθρωποι του καϊκιού τον δέχθηκαν με ενθουσιασμό, τον κάλεσαν να φάει από τα ψάρια που τηγάνιζαν... Πράγματι, ο Καψουλάκης άρχισε να μετρά το πέραμα, που ήταν σαμιώτικο. «Εκεί όμως είδα κάτι που δεν είχα ξαναδεί στη ζωή μου» λέει. «Εφευγε ένα άλλο πέραμα που, όσος ήταν ο τάκος του, ήταν ολόκληρο το δικό μου το πέραμα. Ήταν τεράστιο, δεν μπορεί να φανταστεί κανείς. Και ήταν τόσο φορτωμένο, που απείχε ελάχιστα από τη θάλασσα. Τέτοιο πέραμα δεν έχω ξαναδεί... δεν είδα πώς το λέγανε, τίποτα. Έκανε μια στροφή σιγά σιγά κι απομακρύνθηκε»... Θαλασσινές οπτασίες που οι μοντελιστές παίρνουν από τη χώρα του ονείρου και σκύβουν πάνω τους με ευλάβεια για να τις ξαναφέρουν στην πραγματικότητα.

Φωτογραφικό Αρχείο (Νέα)